BLOG | Artykuły o zdrowiu, inspiracje i recenzje

Dodatki do żywności, substancje chemiczne stosowane w opakowaniach i metody przetwarzania mogą zwiększać ryzyko chorób, nawet jeśli przepisy dotyczące bezpieczeństwa żywności nie nadążają za zmianami.

Według najnowszego raportu naukowego, badacze są coraz bliżej rozwiązania zagadki, w jaki sposób ultraprzetworzona żywność (UPF) szkodzi zdrowiu metabolicznemu, reprodukcyjnemu i immunologicznemu w sposób, którego nie można wyjaśnić wyłącznie kaloriami lub słabym profilem odżywczym.

Odpowiedź może leżeć nie tylko w tym, co zawierają te produkty, ale także w tym, jak firmy je wytwarzają, aby zmaksymalizować zyski, oraz w tym, jak oddziałują one na organizm – wynika z raportu opublikowanego w tym miesiącu przez dr Mathilde Touvier w czasopiśmie „Nature Reviews Endocrinology”. Sugeruje on, że UPF mogą wyrządzać szkody na wiele sposobów, wykraczających poza ich profil odżywczy.

Słone przekąski i słodkie produkty spożywcze mają zastąpić posiłki o niższej kaloryczności, które mogłyby zawierać owoce, warzywa, mięso i inne pełnowartościowe produkty spożywcze. Jednak zmieniają one również naturalne składniki, aby wywołać uzależnienie i nadmierne spożycie, a także wprowadzają dodatki chemiczne i zanieczyszczenia, które przenikają z opakowań do żywności.

Na przykład ultraprzetworzone płatki śniadaniowe są zazwyczaj wytwarzane z rafinowanych ziaren wraz z cukrem i innymi dodatkami, które sprawiają, że są one bardziej kaloryczne i mniej odżywcze. Minimalnie przetworzone płatki pełnoziarniste są po prostu czyszczone, walcowane lub prażone i pakowane z niewielką ilością dodatków lub bez nich.

„Spożywanie UPF prowadzi do średniego nadmiaru kalorii i przyczynia się do wyparcia spożycia zdrowych pod względem odżywczym produktów spożywczych” – napisał Touvier. „Czynniki te należą do możliwych wyjaśnień wpływu UPF na zdrowie, ale nie wyjaśniają one całego ich oddziaływania...”.

Duża metaanaliza opublikowana w tym miesiącu w czasopiśmie „Nature Food” potwierdza ten wniosek. Wykazała ona, że dieta bogata w UPF wypiera tradycyjne wzorce żywieniowe na całym świecie, pogarszając jakość diety i zwiększając ryzyko wystąpienia wielu chorób przewlekłych poprzez różnorodne mechanizmy biologiczne.

Co ważne, zdaniem naukowców, skala ryzyka jest porównywalna – choć w przeciwnym kierunku – do ochronnego wpływu diety śródziemnomorskiej. Podsumowując, wyniki badań stanowią kolejny dowód na to, że choroby związane z odżywianiem, spowodowane spożywaniem ultraprzetworzonej żywności i działaniami przemysłu nastawionego na zysk, stanowią zagrożenie dla zdrowia publicznego.

Punkt zwrotny w badaniach nad ultraprzetworzoną żywnością?

 Ultraprzetworzona żywność i napoje są zazwyczaj produkowane w fabrykach i często zawierają sztuczne barwniki, substancje słodzące, emulgatory, konserwanty i inne dodatki poprawiające smak, konsystencję, kolor i okres przydatności do spożycia. Typowymi przykładami są pakowane przekąski, słodycze, fast foody, słodzone napoje i gotowe posiłki o wysokiej zawartości cukru, niezdrowych tłuszczów, soli i dodatków oraz niskiej zawartości niezbędnych składników odżywczych.

Przez lata naukowcy byli zaskoczeni wynikami badań wskazującymi, że żywność wysoko przetworzona ma szkodliwy wpływ na organizm, powodując otyłość, cukrzycę, choroby serca, bezpłodność, zaburzenia odporności i skrócenie życia, nawet jeśli ludzie spożywali taką samą ilość kalorii jak osoby stosujące dietę opartą na produktach minimalnie przetworzonych. Raport wskazuje, że rok 2025 był punktem zwrotnym, ponieważ pojawiło się wiele dowodów wyjaśniających, dlaczego takie szkody występują.

Produkcja UPF często wiąże się z rozkładaniem i ponownym składaniem całych produktów spożywczych w sposób, który może zmienić szybkość ich spożywania i wchłaniania składników odżywczych. Produkty te są również zazwyczaj pakowane i przechowywane przez tygodnie, miesiące, a nawet lata (a czasami podgrzewane lub ponownie podgrzewane w swoich opakowaniach), co pozwala na migrację substancji chemicznych z opakowań do żywności.

Wiele produktów UPF jest celowo projektowanych tak, aby były niezwykle smaczne i uzależniające, a nawet powodowały uzależnienie, przejmując kontrolę nad ośrodkami nagrody w mózgu. Stanowią one również zagrożenie dla zdrowia ze względu na dodatki do żywności i substancje chemiczne zawarte w opakowaniach, które oddziałują na organizm ludzki w sposób, który dopiero teraz jest przedmiotem rygorystycznych badań, twierdzi Touvier.

Innym możliwym powodem, dla którego ultraprzetworzona żywność może szkodzić zdrowiu, są zawarte w niej dodatki. Przez lata uważano, że dodatki te nie mają znaczącego wpływu na metabolizm, ryzyko chorób przewlekłych ani bakterie jelitowe u ludzi. Jednak badania przeprowadzone w ciągu ostatnich pięciu lat sugerują, że niektóre dodatki mogą w rzeczywistości wpływać na wszystkie te czynniki, jak wynika z raportu.

Touvier opiera się na szeregu dobrze przeprowadzonych, zakrojonych na szeroką skalę badaniach dotyczących długoterminowych skutków zdrowotnych, krótkoterminowych randomizowanych badaniach kontrolowanych (RCT) oraz eksperymentach laboratoryjnych na zwierzętach, ludziach lub komórkach hodowanych w laboratorium, aby pokazać, jak mogą się one przejawiać. Obejmują one:

• Przełomowe badanie RCT wykazało, że dieta bogata w ultraprzetworzoną żywność pogarszała zdrowie sercowo-metaboliczne i reprodukcyjne „niezależnie od nadmiernego spożycia kalorii”. Zdrowi młodzi mężczyźni, którym przypisano dietę bogatą w produkty wysoko przetworzone, przybrali na wadze, doświadczyli pogorszenia profilu cholesterolu i mieli niższy niż normalnie poziom hormonów związanych z wykorzystaniem energii i produkcją plemników.
• Naukowcy zaobserwowali również zmniejszoną ruchliwość plemników, zaburzenia hormonalne i podwyższony poziom produktu rozkładu ftalanów we krwi, co sugeruje niekorzystny wpływ ekspozycji na substancje chemiczne zawarte w opakowaniach wraz z dietą. Uczestnicy badania mieli również niższy niż normalny poziom litu, minerału niezbędnego do prawidłowego funkcjonowania mózgu, krążącego w krwiobiegu.
• Inne badanie wykazało zmiany w mikroorganizmach organizmu u kolejnych pokoleń myszy oraz wyższe ryzyko cukrzycy typu 2 związane z emulgatorami, które są powszechnie spożywanymi substancjami stosowanymi do utrzymania konsystencji żywności.
• Trzecie badanie wykazało, że osoby w wieku od 18 do 21 lat spożywały więcej i jadły, gdy nie były głodne, już po dwóch tygodniach ekspozycji na dietę opartą na produktach wysoko przetworzonych, co sugeruje, że okres dojrzewania może być szczególnie wrażliwym okresem dla rozwoju uzależniających zachowań żywieniowych, które zwiększają ryzyko wystąpienia chorób w dłuższej perspektywie.

Przez dziesięciolecia producenci UPF, w tym kilka dużych marek spożywczych napędzali globalną konsumpcję. Bagatelizowali również obawy dotyczące zdrowia, wykorzystując strategie marketingowe, lobbingowe i polityczne w celu zwiększenia sprzedaży i przeciwstawienia się regulacjom.

Tymczasem organy regulacyjne, takie jak Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) i Amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków (FDA), opierają się w dużej mierze na testach bezpieczeństwa opracowanych kilkadziesiąt lat temu. Oceny te, oparte na badaniach i wskaźnikach opracowanych przez przemysł, koncentrują się na krótkoterminowej toksyczności i zazwyczaj oceniają dodatki pojedynczo, zamiast oceniać ich długoterminowe skutki lub zachowanie w rzeczywistych mieszankach. Przeczytaj także nasz artykuł: Czy twój organizm blaga o odsuniecie cukru z diety

 

Źródło: Touvier, M. Health effects of ultra-processed food: uncovering causal mechanisms. Nat Rev Endocrinol (2025). https://doi.org/10.1038/s41574-025-01218-5

Zainteresowana tematem zdrowych nawyków żywieniowych zapraszamy na kompleksowy Kurs Naturopaty  (w szczególności moduł XXV. Terapia żywieniem)